Trong thực tiễn giao dịch dân sự, không ít trường hợp các bên yêu cầu công chứng hợp đồng nhưng lại thỏa thuận thời điểm có hiệu lực lùi về sau thời điểm công chứng. Việc này thường xuất phát từ nhu cầu điều chỉnh quyền, nghĩa vụ trong quá khứ hoặc hợp thức hóa một quan hệ đã phát sinh trên thực tế. Tuy nhiên, sự thỏa thuận này đặt ra nhiều vấn đề pháp lý liên quan đến hiệu lực hợp đồng, phạm vi trách nhiệm của công chứng viên và rủi ro tranh chấp phát sinh. Do đó, việc phân tích công chứng hợp đồng khi các bên thỏa thuận hiệu lực lùi về sau là cần thiết để bảo đảm an toàn pháp lý.
>>> Xem thêm: Các bước cần chuẩn bị khi đếnvăn phòng công chứng để ký hợp đồng mua bán đất
1. Hiệu lực hợp đồng và thời điểm công chứng theo pháp luật hiện hành
1.1. Thời điểm có hiệu lực của hợp đồng dân sự
Theo Điều 401 Bộ luật Dân sự 2015: “Hợp đồng được giao kết hợp pháp có hiệu lực từ thời điểm giao kết, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc luật có quy định khác”.
Quy định này cho phép các bên được quyền thỏa thuận về thời điểm có hiệu lực của hợp đồng, bao gồm cả việc xác lập hiệu lực tại một thời điểm khác với thời điểm ký kết.
1.2. Thời điểm có hiệu lực của văn bản công chứng
Theo Điều 2 Luật Công chứng 2014: “Văn bản công chứng có hiệu lực kể từ ngày được công chứng viên ký và đóng dấu của tổ chức hành nghề công chứng”.
Như vậy, cần phân biệt rõ:
Hiệu lực của văn bản công chứng (giá trị pháp lý của hình thức công chứng)
Hiệu lực của hợp đồng theo thỏa thuận của các bên
Hai mốc thời gian này không phải lúc nào cũng trùng nhau.
2. Thỏa thuận hiệu lực lùi về sau có được công chứng không?
2.1. Nguyên tắc tôn trọng quyền tự do thỏa thuận
Theo Điều 3 Bộ luật Dân sự 2015: “Cá nhân, pháp nhân xác lập, thực hiện, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự trên cơ sở tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận”.
Trên nguyên tắc, nếu việc thỏa thuận hiệu lực lùi về sau:
Không vi phạm điều cấm của luật
Không trái đạo đức xã hội
Không xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người thứ ba
thì công chứng viên không có căn cứ để từ chối công chứng chỉ vì hợp đồng có điều khoản hiệu lực lùi.
2.2. Giới hạn pháp lý của thỏa thuận hiệu lực lùi
Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp thỏa thuận hiệu lực lùi đều hợp pháp. Công chứng viên phải đặc biệt lưu ý nếu việc lùi hiệu lực nhằm:
Hợp thức hóa giao dịch vi phạm pháp luật tại thời điểm thực hiện
Trốn tránh nghĩa vụ thuế, nghĩa vụ tài chính
Né tránh các biện pháp kê biên, phong tỏa tài sản
Theo Điều 123 Bộ luật Dân sự 2015: “Giao dịch dân sự vô hiệu do vi phạm điều cấm của luật”.
3. Trách nhiệm của công chứng viên khi công chứng hợp đồng có hiệu lực lùi
3.1. Nghĩa vụ kiểm tra tính hợp pháp của nội dung hợp đồng
Theo Điều 7 Luật Công chứng 2014: “Công chứng viên phải kiểm tra tính hợp pháp của hợp đồng, giao dịch”.
Điều này đồng nghĩa với việc công chứng viên không chỉ ghi nhận thỏa thuận của các bên, mà còn phải đánh giá:
Mục đích thực sự của điều khoản hiệu lực lùi
Hậu quả pháp lý có thể phát sinh
Nguy cơ xâm phạm quyền của người thứ ba
3.2. Trách nhiệm giải thích rõ hệ quả pháp lý
Theo Điều 41 Luật Công chứng 2014: “Công chứng viên có trách nhiệm giải thích cho người yêu cầu công chứng quyền, nghĩa vụ và hậu quả pháp lý của việc giao kết hợp đồng”.
Trong trường hợp hợp đồng có hiệu lực lùi, công chứng viên cần làm rõ cho các bên rằng:
Văn bản công chứng chỉ có giá trị từ thời điểm công chứng
Hiệu lực lùi chỉ có giá trị ràng buộc giữa các bên
Không đương nhiên làm phát sinh quyền đối với người thứ ba trong quá khứ
>>> Xem thêm: Chứng thực chữ ký giữa người Việt và nước ngoài: cần lưu ý gì?
4. Rủi ro pháp lý khi công chứng hợp đồng có hiệu lực lùi
4.1. Nguy cơ tranh chấp và tuyên vô hiệu
Trong thực tiễn xét xử, các bên hoặc người thứ ba thường tranh chấp về:
Thời điểm phát sinh quyền sở hữu, quyền sử dụng
Thứ tự ưu tiên giữa các giao dịch
Tính trung thực của giao dịch
Nếu Tòa án xác định thỏa thuận hiệu lực lùi nhằm che giấu giao dịch trái pháp luật, hợp đồng có thể bị tuyên vô hiệu theo Điều 124 Bộ luật Dân sự 2015 (“Giao dịch dân sự vô hiệu do giả tạo”).
4.2. Trách nhiệm bồi thường của tổ chức hành nghề công chứng
Theo Điều 38 Luật Công chứng 2014: “Tổ chức hành nghề công chứng phải bồi thường thiệt hại do lỗi của công chứng viên gây ra trong khi hành nghề”.
Nếu công chứng viên không thẩm tra đầy đủ, vẫn công chứng hợp đồng có hiệu lực lùi trái pháp luật, tổ chức hành nghề công chứng có thể phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại.
5. Ví dụ thực tiễn
Một hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất được công chứng vào ngày 15/6, nhưng các bên thỏa thuận hiệu lực từ ngày 01/3 cùng năm. Trong khoảng thời gian từ 01/3 đến 15/6, thửa đất đã bị kê biên để thi hành án. Khi tranh chấp xảy ra, Tòa án xác định thỏa thuận hiệu lực lùi nhằm né tránh nghĩa vụ thi hành án, từ đó tuyên hợp đồng vô hiệu.
Kết luận
Công chứng hợp đồng khi các bên thỏa thuận hiệu lực lùi về sau là vấn đề pháp lý phức tạp, đòi hỏi công chứng viên phải thận trọng trong việc đánh giá mục đích, nội dung và hậu quả pháp lý của giao dịch. Việc tôn trọng quyền tự do thỏa thuận cần được đặt trong khuôn khổ pháp luật, bảo đảm không vi phạm điều cấm, không xâm phạm quyền của người thứ ba và không làm phát sinh trách nhiệm pháp lý cho tổ chức hành nghề công chứng.
Nếu bạn cần thông tin thêm hoặc hỗ trợ trong việc soạn thảo và công chứng hợp đồng, đừng ngần ngại liên hệ ngay vớiVăn phòng công chứng Nguyễn Huệ. Chúng tôi chuyên cung cấp dịch vụ công chứng với đội ngũ luật sư và công chứng viên giàu kinh nghiệm sẵn sàng hỗ trợ bạn mọi thủ tục pháp lý cần thiết. Hãy gọi cho chúng tôi qua số điện thoại 0966.22.7979 hoặc đến trực tiếp văn phòng để nhận được sự tư vấn tận tình và chuyên nghiệp!
Công chứng viên kiêm Trưởng Văn phòng Nguyễn Thị Huệ: Cử nhân luật, cán bộ cấp cao, đã có 31 năm làm công tác pháp luật, có kinh nghiệm trong lĩnh vực quản lý nhà nước về công chứng, hộ tịch, quốc tịch. Trong đó có 7 năm trực tiếp làm công chứng và lãnh đạo Phòng Công chứng.
Công chứng viên Nguyễn Thị Thủy: Thẩm Phán ngành Tòa án Hà Nội với kinh nghiệm công tác pháp luật 30 năm trong ngành Tòa án, trong đó 20 năm ở cương vị Thẩm Phán.
Bên cạnh đó là đội ngũ cán bộ nghiệp vụ năng động, nhiệt tình, có trình độ chuyên môn cao và tận tụy trong công việc.
Sao y chứng thực giấy tờ, tài liệu
